به گزارش میراث آریا در روایتهای مربوط به تاریخ محلات بندرعباس، «دروازه ایسینی» از محدودههای قدیمی شهر به شمار میآید. بر اساس این روایتها، پیش از شکلگیری بافت امروزی این محدوده، در مسیر ارتباطی روستای ایسین با بندرعباس، برج و بارویی بر فراز تپهای قرار داشت که از مسافران و کاروانها عوارض دریافت میکرد و بر رفتوآمد مسیر نظارت داشت. با گسترش شهر و شکلگیری سکونت در پیرامون این سازه، نام این محدوده ابتدا با عنوان «راگه ایسنی» و سپس «دروازه ایسینی» شناخته شد و در دورههای بعد، عنوان «دو راهی ایسینی» در حافظه جغرافیایی شهر ماندگار شد.
راهی به سوی ایسین و ارتفاعات شمالی
اهمیت دو راهی ایسینی را باید در پیوند آن با جغرافیای طبیعی بندرعباس جستوجو کرد. بندرعباس به دلیل قرارگیری در اقلیم آب و هوایی گرم، در فصول گرم سال، ساکنان شهر را به سوی نواحی مرتفعتر و خوشآبوهوا سوق میداد.
گزارشهای تاریخی درباره بندرعباس نیز از حضور ساکنان شهر در ارتفاعات و تپههای پیرامونی در فصل تابستان حکایت دارند. وجود باغها و کشتزارها در اطراف شهر نیز باعث شده بود نواحی پیرامونی، افزون بر اهمیت اقتصادی، از نظر زیستمحیطی و معیشتی نیز اهمیت داشته باشند.
در این میان، مسیر ایسین تنها یک راه ارتباطی ساده نبود؛ بلکه بخشی از شبکه رفتوآمد فصلی مردم بندرعباس محسوب میشد. روایتهای محلی از سفر مردم شهر در ماههای گرم سال به سمت مناطق خوشآبوهوا و ییلاقی حکایت دارد؛ مسیری که ایسین و دامنههای پیرامون گنو را به یکی از مقصدهای مهم این رفتوآمدها تبدیل میکرد.
راه خروجی بندرعباس در بخش شرقی و شمالشرقی شهر از محدودهای عبور میکرد که بعدها به «دروازه ایسینی» شهرت یافت. از این نقطه، راه به سوی «پنجهعلی» ادامه مییافت و سپس از مسیرهای قدیمی و مالرو، ارتباط بندرعباس با ایسین و مناطق شمالی برقرار میشد.
برج دیدبانی؛ نگهبان راه و محل دریافت عوارض
یکی از عناصر مهم این مسیر، برج و سازهای بود که در روایتهای تاریخی محلی از آن به عنوان محل دیدبانی، کنترل راه و دریافت عوارض یاد شده است. قرار گرفتن چنین سازهای در ارتفاع، امکان نظارت بر رفتوآمد مسافران، چهارپایان و کاروانها را فراهم میکرد.
در روزگاری که جادههای امروزی وجود نداشتند و بخش قابل توجهی از سفرهای زمینی با پای پیاده، چهارپایان و کاروانهای شتر انجام میشد، کنترل ورودیها و خروجیهای شهر اهمیتی ویژه داشت. دروازههای شهر نیز صرفاً عناصر معماری نبودند؛ بلکه کارکردهایی چون تأمین امنیت، کنترل عبور و مرور، دریافت عوارض و ساماندهی رفتوآمد را بر عهده داشتند.
از این منظر، «دروازه ایسینی» را میتوان یکی از نقاط مهم در نظام تاریخی ارتباطی پیرامون بندرعباس دانست؛ نقطهای که در یک سوی آن مناطق روستایی و کشاورزی قرار داشت و در سوی دیگر، شهر بندری و بازارهای آن.
ایسین؛ پیوند باغ و بندر
در امتداد این مسیر، ایسین قرار داشت؛ منطقهای که به دلیل شرایط طبیعی و برخورداری از باغها و زمینهای کشاورزی، در زندگی اقتصادی پیرامون بندرعباس نقش داشت.
بندرعباس در دورههای مختلف تاریخی، علاوه بر جایگاه تجاری و دریایی، برای تأمین نیازهای روزمره خود به مناطق پیرامونی وابسته بود. روستاها و باغهای اطراف شهر، بخشی از نیاز غذایی ساکنان بندر را تأمین میکردند و راههایی مانند مسیر ایسینی، حلقه ارتباطی میان تولیدکنندگان روستایی و بازار شهری بودند.
از همین رو، مسیر ایسینی را نمیتوان صرفاً راهی برای عبور مسافران دانست؛ این مسیر بخشی از شبکه اقتصادی پیرامون بندرعباس نیز بود؛ شبکهای که در آن محصولات کشاورزی از باغها و روستاها به شهر میرسید و در بازارهای بندری عرضه میشد.
مسیر کاروانها و سفرهای فصلی
اهمیت راه ایسینی زمانی بیشتر آشکار میشود که نقش همزمان آن در جابهجایی انسان و کالا را در نظر بگیریم. کاروانهایی که از مناطق پیرامونی به سوی بندرعباس حرکت میکردند، از همین مسیرها برای رساندن محصولات و کالاهای مورد نیاز شهر استفاده میکردند و در سوی دیگر، ساکنان بندر نیز از این راه برای دسترسی به روستاها، باغها و مناطق خوشآبوهوای شمال شهر بهره میبردند.
به این ترتیب، یک مسیر واحد میتوانست چند کارکرد همزمان داشته باشد: راه ارتباطی روستا و بندر، مسیر انتقال محصولات کشاورزی، مسیر رفتوآمد کاروانها و راهی برای سفرهای فصلی مردم شهر به مناطق ییلاقی.
این ویژگی، دو راهی ایسینی را به یکی از نقاط قابل توجه در جغرافیای تاریخی بندرعباس تبدیل میکند؛ نقطهای که اهمیت آن تنها در یک سازه یا یک نام خلاصه نمیشود، بلکه در شبکهای از روابط اجتماعی، اقتصادی و جغرافیایی معنا پیدا میکند.
از «راگه ایسینی» تا دو راهی ایسینی
با گسترش کالبدی بندرعباس، بسیاری از راههای قدیمی در دل شهر قرار گرفتند و کارکرد اولیه خود را از دست دادند؛ اما نام آنها در حافظه جغرافیایی شهر باقی ماند.
«دو راهی ایسینی» نمونهای روشن از همین فرایند است. نامی که ریشه در یک مسیر تاریخی دارد و امروز بخشی از نشانیهای شهری بندرعباس محسوب میشود. آنچه در گذشته راهی برای عبور کاروانها، مسافران و محصولات بود، به تدریج در ساختار توسعهیافته شهر ادغام شد و نام آن به عنوان بخشی از حافظه تاریخی بندرعباس باقی ماند.
اگرچه امروز نشانههای کالبدی برج و سازههای تاریخی این مسیر در نتیجه توسعه شهری کمتر به چشم میآیند، نام «دو راهی ایسینی» همچنان روایتگر دورهای از تاریخ بندرعباس است؛ دورهای که راهها فقط مسیر عبور نبودند، بلکه بخشی از حیات شهر محسوب میشدند.
دو راهی ایسینی را میتوان دروازهای تاریخی میان بندر و پسکرانه آن دانست؛ مسیری که از یکسو به روستا، باغ و ارتفاعات میرسید و از سوی دیگر به بازار و بندر متصل میشد. نامی که امروز در میان خیابانها و محلههای شهر شنیده میشود، یادگاری از زمانی است که جغرافیای بندرعباس با راههای مالرو، کاروانها، باغها و سفرهای فصلی مردم تعریف میشد.
حسین شهابی/ سرپرست معاونت میراثفرهنگی هرمزگان
انتهای پیام/
نظر شما